Mục tiêu “khủng” và phép thử tư duy
Ngày Đại hội Đảng XIV chính thức khai mạc, một mục tiêu lớn đã được đặt ra trong dự thảo Báo cáo chính trị: tăng trưởng hai con số. Đây không phải con số đơn thuần trên giấy tờ, mà là kim chỉ nam cho một tầm nhìn dài hơi, kéo dài đến tận năm 2045. Theo TS Trần Đình Thiên, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng, mục tiêu này mang tính định hướng, dẫn dắt chứ không chỉ là chỉ tiêu kỹ thuật.
Điều cốt lõi là nền kinh tế Việt Nam giờ đây đã khác xa 40 năm trước. Chúng ta không còn bám víu vào mô hình công nghiệp hóa cũ kỹ, dựa vào gia công, lắp ráp, tài nguyên hay sức lao động giá rẻ. Thay vào đó, “đặt cược” vào một nền kinh tế đẳng cấp cao, lấy công nghệ, tri thức và đổi mới sáng tạo làm trụ cột. Tăng trưởng hai con số lần này phải song hành giữa lượng và chất, hai yếu tố không thể tách rời.
Bốn thập kỷ trước, kinh tế số, kinh tế xanh hay kinh tế tri thức còn là những khái niệm xa vời. Nhưng nay, chúng đã trở thành động lực chính, buộc cách vận hành kinh tế phải thay đổi hoàn toàn. Nếu vẫn giữ tư duy cũ, chỉ “chỉnh sửa” hay “cơi nới” mô hình đã lỗi thời, thì e rằng mục tiêu “khủng” kia sẽ mãi là giấc mơ. TS Thiên khẳng định: “Đây là một bài kiểm tra rất lớn về tư duy, về tầm nhìn quản trị phát triển quốc gia, chứ không chỉ là bài toán GDP. Đó chính là logic quan trọng nhất.”
Động lực mới: Từ “nguồn lực” đến “sức bật” của tư nhân
Phân tích sâu hơn về động lực phát triển, TS Thiên chỉ rõ sự thay đổi trong quan niệm về lực lượng và động lực tăng trưởng. Ngày xưa, các thành phần kinh tế được coi là “nguồn lực” để huy động, phân bổ. Nhưng giờ đây, cần phải tạo ra “động lực” – thứ khiến kinh tế chuyển động, bứt phá. Không có động lực, dù có nhiều nguồn lực, kinh tế vẫn sẽ ì ạch.
Và ai là “người hùng” của động lực này? Khu vực tư nhân, từng bị xem là “vai phụ” hay thậm chí “kỳ thị”, nay đã được đặt vào vị trí trung tâm. Đây là một “cú xoay trục” tư duy phát triển mang tính cách mạng. Không thể trông chờ vào khu vực hành chính hay nhà nước theo cách hiểu cũ, vốn khó khẳng định hiệu quả và năng lực cạnh tranh. Chỉ có khu vực tư nhân, với nền tảng cạnh tranh thị trường, mới thực sự tạo ra sức mạnh đó.
Hãy nhìn lại năm 1986, chỉ một tín hiệu “mở”, khu vực tư nhân đã trỗi dậy thần tốc, mang hàng hóa ra thị trường, thay đổi đời sống kinh tế chóng mặt. Đến hôm nay, không chỉ thừa nhận, chúng ta còn khẳng định tư nhân là lực lượng chủ công, dẫn dắt. Sự “xoay trục” này chính là chìa khóa để “xoay chuyển tình thế”!
Công nghiệp hóa 4.0 và hạ tầng “đi trước, đón đầu”
Mô hình công nghiệp hóa cũng đã “lột xác” ngoạn mục. Tạm biệt công nghệ thấp, cơ khí truyền thống, gia công lắp ráp dựa vào lao động rẻ! Giờ đây, chúng ta kiên quyết tiến lên công nghệ cao, kinh tế số, kinh tế dựa trên tri thức. Đổi mới sáng tạo và trí tuệ nhân tạo (AI) là những từ khóa “hot” nhất.
Động lực phát triển không còn là xăng dầu, máy móc, mà là “chất xám”, công nghệ cao và năng lực sáng tạo. Từ nay trở đi, doanh nghiệp được kỳ vọng phải là những “chiến binh công nghệ”, “nhà phát minh” đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp dựa trên tri thức và tài chính hiện đại. Điều này đòi hỏi một cuộc cách mạng thực sự trong tư duy kinh doanh và quản lý.
Nút thắt hạ tầng, từng là “điểm nghẽn” kinh niên, nay cũng được giải quyết với tốc độ khó tin. Thay vì “vá víu” chỗ tắc, “gỡ bí” chỗ kẹt, hạ tầng được quy hoạch như một hệ thống đồng bộ, đẳng cấp, kết nối toàn bộ nền kinh tế. Cao tốc mọc lên như nấm, không còn nhỏ giọt mà triển khai đồng loạt trên nhiều trục lớn, nối liền các vùng kinh tế trọng điểm. Đường sắt đô thị, sân bay, cảng biển, năng lượng sạch – tất cả đều được nâng tầm. Khi thị trường và doanh nghiệp có niềm tin, dòng vốn xã hội sẽ đổ vào mạnh mẽ, tạo nên một cú hích khổng lồ.
TS Thiên lấy ví dụ điển hình là sân bay Vân Đồn. Dự án này đã “phá vỡ vòng kim cô” về tư tưởng và cách làm, chứng minh rằng kết hợp nguồn lực nhà nước với nguồn lực ngoài nhà nước có thể tạo ra hệ thống hạ tầng đẳng cấp quốc gia. Đó là một bài học đắt giá!
Hội nhập quốc tế: Không chỉ “mở cửa” mà là “nâng tầm”
Hội nhập quốc tế, động lực phát triển từng gắn với mô hình tăng trưởng cũ, nay cũng bước sang một trang mới. Trước đây, mở cửa nhanh, mạnh dễ dẫn đến lệ thuộc và hạn chế khả năng nâng cao đẳng cấp kinh tế, chỉ dựa vào “nội lực” yếu ớt.
Giờ đây, Việt Nam chủ động “chọn mặt gửi vàng”, ưu tiên các nhà đầu tư công nghệ cao, mời gọi các tập đoàn lớn xây dựng và phát triển hệ sinh thái. Hội nhập không còn là mở cửa đơn thuần, mà là tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu ở vị trí cao hơn. Nền kinh tế Việt Nam đang vận hành trên hai “kiềng ba chân”: phát triển mạnh mẽ khu vực nội địa với cơ chế thị trường đầy đủ, song song với hội nhập quốc tế ở tầm cao, gắn liền với công nghệ và tiêu chuẩn toàn cầu.
Chống lãng phí: “Vàng ròng” bị chôn vùi chờ giải phóng
Nhìn về năm đầu tiên của chu kỳ mới, TS Thiên nhấn mạnh, các địa phương cần đặt mục tiêu tăng trưởng linh hoạt, tránh chạy theo con số bằng mệnh lệnh hành chính. Điều quan trọng là xác định đúng nền tảng, tư duy phát triển, phát huy vai trò của chính quyền địa phương và sử dụng đầu tư công để kích hoạt khu vực tư nhân. Nếu làm đúng, chu kỳ tăng trưởng mới sẽ bền vững.
Mọi địa phương đều đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số cho năm 2026 – đó là cam kết hành động, là trách nhiệm quốc gia. Tuy nhiên, TS Thiên cũng thẳng thắn thừa nhận không phải nơi nào cũng dễ dàng đạt được ngay. Để hiện thực hóa mục tiêu này, Trung ương cần sớm “trao quyền” để địa phương tự quyết, tự chịu trách nhiệm. Đồng thời, những địa phương khó khăn cần được hỗ trợ tích cực về nguồn lực, cơ chế, chính sách. Có những nơi cần 1-2 năm đầu để xây nền tảng rồi mới bứt phá mạnh mẽ ở các năm sau. Đây là cách tiếp cận biện chứng, phù hợp với điều kiện xuất phát khác nhau.
TS Thiên nhiều lần nhấn mạnh “chống lãng phí” như một động lực tăng trưởng quan trọng, đặc biệt khi đặt mục tiêu hai con số. Ông lý giải, khả năng huy động nguồn lực của nền kinh tế là rất tốt. Nhưng rủi ro ở chỗ chúng ta đang dựa quá nhiều vào nguồn lực “tĩnh”. Trong giai đoạn tới, muốn tăng trưởng cao, dĩ nhiên vẫn phải huy động lượng vốn rất lớn. Nhưng nếu chỉ tập trung vào huy động mà không nâng cao hiệu quả sử dụng, thì thật sự là chưa đủ.
Trọng tâm phải chuyển mạnh sang chống lãng phí, bởi nền kinh tế đang lãng phí quá lớn. Tổng Bí thư Tô Lâm đã sớm chỉ ra điểm này. Không chỉ huy động thêm nguồn lực, mà phải quyết liệt sử dụng nguồn lực hiệu quả, bắt đầu từ đây. Làm được điều này, kỷ cương sẽ tốt hơn, hiệu quả tăng trưởng sẽ cao hơn.
Một ví dụ “đau lòng”: hiện nay có gần 2.900 dự án đầu tư đang ách tắc vì pháp lý, với số vốn kẹt lên tới gần 250 tỷ USD! Nếu năm 2026, chúng ta “giải cứu” được 1.000 dự án, nguồn lực giải phóng có thể lên tới 70-80 tỷ USD. Chỉ cần khơi thông dòng vốn đang “nghẽn” này đã đủ để “đánh thức” nền kinh tế và kích hoạt tăng trưởng mạnh mẽ.
Nếu những nguồn lực ấy tiếp tục bị “treo”, thì lãi suất vẫn phải trả, vốn bị hao mòn, tài sản xuống cấp, lao động bị lãng phí trên quy mô lớn. Đó là tổn thất khổng lồ cho xã hội. Chống lãng phí ở đây không phải nhằm “truy cứu” trách nhiệm quá khứ, mà chủ yếu là thiết kế cơ chế xử lý các tồn đọng, và quan trọng hơn là không gây ra lãng phí mới. Làm tốt việc này, tăng trưởng hoàn toàn có thể vượt xa con số 8% của năm 2025. Đặc biệt, chống lãng phí không chỉ giúp làm tăng GDP, mà quan trọng hơn là làm cho nền kinh tế trở nên lành mạnh, kỷ cương và minh bạch hơn bao giờ hết.
